Ga naar inhoud

BORIS — Methodisch Kader

Theoretisch fundament, deskundigheidsontwikkeling en kennisarchitectuur

Van Bewust Onbekwaam naar Bewust Bekwaam: het operationele model

Versie: 1.0 — Initieel methodisch kader Datum: Maart 2026 Status: Vastgesteld — gebaseerd op Sandbox-fase borgingsrapport (13-03-2026) Eigenaar: Niels Postma — Product Owner Buurts Ecosysteem Vertrouwelijkheid: Intern — niet voor externe distributie Gebaseerd op: Strategisch Borgingsrapport Sandbox-fase BORIS (13-03-2026), Project- en Onderzoeksplan Sandbox-fase, Integratierapporten Positieve Gezondheid

Inhoudsopgave

1. Inleiding en context

Dit document legt het methodisch fundament vast van Project BORIS: het theoretische en operationele kader dat bepaalt hoe kennis wordt opgebouwd, gedistribueerd, gevalideerd en ingezet ter versterking van de professionele handelingsbekwaamheid bij Buurts.

Het kader is het resultaat van meer dan 82 iteraties in Phase 1 en is vervolgens geconsolideerd in het Strategisch Borgingsrapport van de Sandbox-fase (13-03-2026). Het beschrijft niet alleen wat BORIS doet, maar waarom het zo is gebouwd: de epistemologische keuzes, de deskundigheidsmeetmethoden, de theoretische onderbouwing van de kennisarchitectuur en de concrete gedragsankers die de transitie van handelingsverlegenheid naar handelingsbekwaamheid operationaliseren.

De kernvraag van dit document is: hoe brengen we een professional van een gemiddelde Autisme Expertise Score van 12,2 naar de streefscore van 15,0 — op een wijze die methodisch valide, technisch geborgd en ethisch verantwoord is?

Het antwoord op die vraag is de architectuur van dit kader.

2. De Deskundigheidsmeting: AES naar DES

2.1 Meetinstrument en huidige stand (pilotdata KWP Autisme)

De deskundigheid van medewerkers wordt gemeten via een domeinspecifieke expertise-score, voor het pilotdomein aangeduid als de Autisme Expertise Score (AES). Het streefdoel is de Domein Expertise Score (DES 15.0).

Pilotmeting KWP Autisme (uitgevoerd Q1 2026, n=53):

Groep Score Duiding
Totaalgemiddelde organisatie 12,2 'Bewust Onbekwaam' — hoog bewustzijn van tekort, laag handelingsvermogen
Medewerkers zonder specialisme (Naaf) 10,6 Basiskenniskloof het grootst
Aandachtsfunctionarissen (Spaken) 18,5 Aanzienlijk onbenut intern potentieel
Streefscore (DES) 15,0 'Bewust Bekwaam' — doelstelling Q1 2027

De discrepantie tussen de Naaf (10,6) en de AF'ers (18,5) toont het kernprobleem: er is voldoende expertise in de organisatie, maar de kennisstroom van de Spaken naar de Naaf is geblokkeerd. BORIS is primair bedoeld om deze blokkade op te heffen.

Kanttekening bij representativiteit: De steekproef van 53 respondenten is indicatief maar niet volledig representatief voor de gehele organisatie. Een tweede enquêteronde is ingepland om de leerbehoeften breder te onderbouwen.

2.2 De vijf fasen van vakmanschap

De DES-methodiek is gebaseerd op het klassieke model van bekwaamheidsontwikkeling, aangevuld met het Predictive Processing-kader (Friston, 2010) en de Self-Efficacy theorie (Bandura):

DES-score Fase Kenmerk BORIS-ondersteuning
1–6 Bewust Onbekwaam Bewust van het tekort, maar geen handelingsrepertoire Basis KWP-content, LDF L0–L1
7–10 Onbewust Onbekwaam Handelt, maar met blinde vlekken — risico op zorgmissers Situatieanalyse-agent flagging, L1-content
11–14 Bewust Onbekwaam (hoog) Herkent complexiteit, wil groeien — huidige organisatiescore Gepersonaliseerde Leeragent, L2-content, coaching
15–17 Bewust Bekwaam Streefdoel — handelt methodisch en reflectief Volledige agent-suite, L3-content, intervisie
18–20 Onbewust Bekwaam / Expert Intuïtief vakmanschap, mentor voor anderen Onderzoeksagent, kennisdistillatie, co-auteur KWP

2.3 Top 5 gemeten leerbehoeften (KWP Autisme pilot)

Uit de pilotmeting zijn de volgende vijf leerbehoeften als meest urgent geïdentificeerd. Dit zijn de inhoudelijke prioriteiten voor de Minimum Viable Canon van de KWP Autisme-pilot:

  1. Omgaan met prikkelgevoeligheid en sensorische belasting — herkennen van triggers, omgevingsaanpassing, crisispreventie
  2. Communicatiestijl en informatieverwerking — aanpassing van taalgebruik, tempo, structuur aan het neurotype van de cliënt
  3. Herkennen van stresssignalen en spanning — vroege signalering van escalatieroutes, onderscheid autistisch gedrag vs. crisis
  4. Omgaan met onvoorspelbaar en onbegrepen gedrag — methodisch handelingsperspectief bij gedrag dat professionele handelingsverlegenheid triggert
  5. Kenmerken van autisme en co-morbiditeit — differentiëren tussen autisme en overlappende beelden (GGZ, LVB, trauma, ADHD)

2.4 Retrospectieve T0-meting en Dunning-Kruger mitigatie

Een harde baseline-meting is vereist om de groei van AES 12,2 naar DES 15,0 valide te kunnen aantonen. Het risico van een directe nulmeting is het Dunning-Kruger effect: medewerkers die net kennis opdoen overschatten hun huidige bekwaamheid, waardoor de groeidelta onderschat wordt.

Protocol voor de retrospectieve T0-meting: - Uitvoering in de tweede enquêteronde (direct na de pilot start) - Medewerkers beoordelen hun eigen bekwaamheid van 12 maanden geleden ("Recall-meting") - Dit creëert een valide T0-baseline die de werkelijke groeidelta zichtbaar maakt - De meting wordt gekoppeld aan de definitieve pilot-nulmeting in Q4 2026 als formele benchmark voor de brede opschaling

2.5 Go/No-Go criterium voor opschaling

Opschaling naar de domeinen GGZ, LVB en Jeugd vindt uitsluitend plaats zodra aan beide criteria is voldaan:

  1. De AES-score binnen de Sandbox-groep KWP Autisme stijgt aantoonbaar naar DES ≥ 15,0
  2. De Logic Trace is 100% compliant met de AI Grondwet (alle outputs herleidbaar naar Gold-bronnen)

3. Het Karrenwielmodel: Hub-and-Spoke Knowledge Network

Het Karrenwielmodel is het organisatorische fundament van de kennisarchitectuur. Het beschrijft hoe kennis stroomt, wie welke rol heeft en hoe BORIS die stroom faciliteert.

3.1 De drie lagen

De Naaf (Hub) — Generalisten en wijkteamprofessionals De Naaf vormt het fundament van de alledaagse kennisbehoefte. Generalisten bieden eerste ondersteuning en signalering. Zij werken op DES-niveau L1–L2 en hebben behoefte aan directe, toegankelijke kennisondersteuning voor herkenning en basisinterventies. BORIS verlaagt voor hen de drempel om snel en betrouwbaar antwoord te vinden — zonder de AF'er te belasten met basisvragen.

De Spaken (Spokes) — Aandachtsfunctionarissen en Community Owners De Spaken zijn de gespecialiseerde kennisdragers per domein. Zij verbinden de specialistische expertise (DES L3–L4) met de dagelijkse praktijk van de Naaf. In BORIS hebben zij de rol van Community Owner: zij valideren content in de Yellow Zone, bewaken de kwaliteit van de KWP en fungeren als menselijke supervisor van de kennisinstroom. Zij zijn geen passieve experts maar actieve kennis-validators.

De Velg — De inwoner De Velg is de inwoner of cliënt, voor wie het gehele systeem in beweging is. De kwaliteit van de kennisstroom bepaalt direct de kwaliteit van de ondersteuning die de inwoner ontvangt. De Velg is in het BORIS-kader ook een kennisbron: ervaringskennis van de inwoner wordt als gelijkwaardig behandeld aan academisch bewijs (zie §4.2 Bayesian Evidence Matrix, Tier 4).

3.2 Rollen en verantwoordelijkheden

Rol Positie Taken
Wijkteamprofessional Naaf Dagelijks gebruik BORIS, signalering, basisinterventies, LDF L1–L2
Aandachtsfunctionaris (AF) Spake Specialistische consultatie, Yellow Zone validatie, KWP-beheer, mentoring Naaf
Community Owner Spake (formeel) Content-integriteit KWP, validatie-wachtrij, kwaliteitsbewaking, co-auteur Canon
Senior Validator Spake (2–3 per KWP) Consistentie-checks wekelijks, volledige wachtrij-toegang, escalatie bij grensgevallen
Leren & Ontwikkelen (L&O) Organisatie Curatiestandaard AI Academy, leerroute-ontwerp, in-company scholing
ICT-beheer Organisatie Architecturale integriteit FastAPI, Zero-Trust, OAuth2-compliance, Autonomous Harvesting pipeline
Beleid Organisatie Toetsing AI Grondwet 26 artikelen, maatschappelijke impact, deconcentratie expertise

3.3 Facilitering, mandaat en bottleneck-risico

De rol van de AF als Spake is kritiek maar kwetsbaar. Onderzoek (RQ6-bottleneck scan, zie §10.3) toont dat de effectiviteit van de kennisroute sterk afhankelijk is van twee systemische factoren:

AF-tijd (Meadows Level 6): De AF-rol vereist 6–8 uur per week voor effectieve kennisfacilitatie. De huidige formele toewijzing is gemiddeld 2–4 uur. Dit is een structurele bottleneck die in de Sandbox-fase formeel moet worden geadresseerd. BORIS lost dit gedeeltelijk op door basisvragen af te vangen, zodat de resterende AF-tijd beschikbaar is voor werkelijk complexe casuïstiek.

Incentives: De kennisstroom werkt alleen als de medewerker beloond wordt voor het bereiken van 'Bewust Bekwaam'. Dit vereist expliciete borging in functioneringsgesprekken en taakomschrijvingen — een veranderkundige maatregel die parallel aan de technische implementatie moet worden getroffen.

4. Master Evidence Core (MEC): De Agnostische Kern

De MEC is het epistemologische raamwerk van BORIS. Het stelt dat elk kennisdomein — ongeacht het onderwerp — gedeconstrueerd kan worden aan de hand van zes universele vragen. Dit maakt de kennisarchitectuur domein-agnostisch: dezelfde structuur werkt voor Autisme, GGZ, LVB, Jeugd en elk toekomstig domein.

4.1 De zes Agnostische Research Questions (RQ1–RQ6)

RQ Dimensie Vraag Wat het oplevert
RQ1 Taxonomie Wat is de moleculaire structuur en de ontologie van dit domein? De definitie van wat 'basis' (L1) vs. 'specialistisch' (L3) is binnen het domein
RQ2 Modulariteit Hoe deconstrueren we dit in hiërarchische informatie-eenheden? Communities of Practice-structuur, kennismodules per niveau
RQ3 Transmissie Welke drempelconcepten zijn nodig voor maximale retentie? De leerroute: welke kennis moet eerst aanwezig zijn voordat volgende kennis kan landen
RQ4 Gevalideerde interventies Welke actie-reactie patronen zijn empirisch bewezen? Alleen interventies met effectgrootte d≥0.5 worden opgenomen in de Canon
RQ5 Epistemologie Welke fundamentele theorieën liggen hieraan ten grondslag? De theoretische onderbouwing van de Canon — geen losse feiten maar samenhangend kenniskader
RQ6 Systemische Ecologie Welke randvoorwaarden bepalen de werking van de kern? Inzicht in machtsasymmetrie, tijdsdruk, mandaat, institutionele barrières

4.2 Bayesian Evidence Matrix: bronvalidatie

Alle kennisbronnen in de Canon worden gewogen via de Bayesian Evidence Matrix. Dit voorkomt 'vibe-based' informatie en borgt dat BORIS uitsluitend op betrouwbare gronden adviseert.

Tier Label Criteria Voorbeelden
Tier 1 🥇 Gold Meta-analyses en systematische reviews (p < 0.001) Friston's Predictive Processing, Vygotsky ZPD, Bandura Self-Efficacy, PubMed, Movisie systematic reviews
Tier 2 🥈 Silver Peer-reviewed onderzoek of brede sector-consensus NJI-richtlijnen, Movisie-interventies, peer-reviewed domeinliteratuur
Tier 3 🥉 Bronze Expert opinion, praktijkobservaties, pilots AF-ervaringskennis, KWP-observaties, praktijkcasuïstiek
Tier 4 ⭐ Ervaringskennis Geleefde ervaring van de inwoner Als gelijkwaardig behandeld aan academisch bewijs — epistemische rechtvaardigheid
— 🔶 Speculative Theoretische modellen zonder empirische toetsing Wordt gelabeld maar niet als bron voor handelingsadvies ingezet

Epistemische Rechtvaardigheid: Ervaringskennis (Tier 4) wordt expliciet als gelijkwaardig behandeld aan academisch bewijs. De professional erkent dat de cliënt de expert is van zijn eigen neurotype. Dit is geen beleidsuitspraak maar een harde architectuurkeuze: Tier 4-bronnen worden opgenomen in de Canon met hetzelfde label en dezelfde zoekkracht als Tier 1.

4.3 Kennistaxonomie per niveau (L1–L4)

Het Lossless Dynamic Fidelity (LDF) filter past de diepgang en taal van kennisoutput aan op het DES-niveau van de gebruiker. De niveaus zijn:

Niveau Doelgroep Kenmerk Outputvorm
L0 Ruwe data / protocollen Onbewerkt, technisch Bronbestanden, wetgeving, volledige richtlijnen
L1 Naaf — wijkteamprofessional Herkennen en signaleren Beslisbomen, checklists, eenvoudige handelingsperspectief
L2 AF — aandachtsfunctionaris Differentiëren en accommoderen Methodische uitleg, interventielogica, casusanalyse-ondersteuning
L3 Specialist Diagnostiek, comorbiditeit, systeemblik Volledige theoretische onderbouwing, literatuurverwijzingen, complexe casuïstiek
L4 Expert / Onderzoeker Professionele wijsheid, kennisdistillatie Bijdrage aan Canon, publicaties, co-auteurschap KWP

4.4 Autisme-taxonomie: L1–L3 uitgewerkt

Op basis van RQ1 is de autisme-kennistaxonomie per bekwaamheidsniveau geformaliseerd als basis voor het LDF-filter:

Level 1 — Naaf (Herkennen en valideren): Focus op het Neurodiversity Paradigm en het Double Empathy Problem. De medewerker herkent dat autistisch gedrag geen defect is maar een neurodiverse informatieverwerking (Predictive Processing, Friston). Kernvraag: Wat zie ik, en is dit gedrag of een mismatch met de omgeving?

Level 2 — AF (Differentiëren en accommoderen): Focus op de Predictive Processing Theory als biologisch onderbouwd handelingsperspectief. De AF kan sensorische belasting, prikkelgevoeligheid en stresssignalen differentiëren van overig probleemgedrag. Begrijpt co-morbiditeit op signaalniveau. Kernvraag: Hoe pas ik de omgeving en de communicatie aan op het neurotype van deze cliënt?

Level 3 — Specialist (Diagnostiek en comorbiditeit): Volledige kennis van autisme in combinatie met GGZ-problematiek (depressie, angst, trauma), LVB en ADHD. Kan dubbel- en triple-diagnoses herkennen en de interactie tussen stoornissen duiden. Fungeert als kennisbron voor de Naaf en als validator voor de Canon. Kernvraag: Wat is de primaire problematiek, wat is secundair, en welke interventie heeft het hoogste effect gegeven de totale picture?

5. Triple Empathy en Institutional Ethnography

5.1 Het Double Empathy Problem (Milton, 2012)

De traditionele aanpak in de zorg richtte zich op het "corrigeren" van de communicatie van de cliënt met autisme: de cliënt moest leren om beter te begrijpen wat de professional bedoelde. Milton (2012) toont aan dat dit een fundamentele onjuistheid is: het communicatieprobleem is bidirectioneel. Niet de cliënt heeft een communicatiedefect; er is een mismatch tussen twee verschillende neurologische belevingswerelden.

Dit heeft directe gevolgen voor de manier waarop BORIS kennisoutput formuleert: nooit eenzijdig vanuit het perspectief van de professional, altijd vanuit de vraag hoe overbruggen we de kloof van beide kanten.

5.2 Triple Empathy: de drie lagen

BORIS breidt het Double Empathy Problem uit naar drie lagen:

Laag Relatie Vraag
Laag 1 Inwoner ↔ Professional Hoe overbruggen wij de kloof tussen onze neurologische belevingswerelden?
Laag 2 Professional ↔ Organisatie Hoe voorkomt de professional dat hij persoonlijk falen ervaart in situaties die eigenlijk een organisatorisch knelpunt zijn (HR-protocol, ICT-barrière, rapportage-eis)?
Laag 3 Organisatie ↔ Systeem Hoe doorbreekt de organisatie departementale silo's en laat kennis naadloos stromen tussen Beleid, HR, L&D en Management?

5.3 Institutional Ethnography als methode

Institutional Ethnography (IE, Dorothy Smith, 1987) stelt dat teksten — beschikkingen, intakeformulieren, protocollen, rapportagerichtlijnen — niet neutraal zijn. Ze sturen de werkelijkheid van mensen en leggen de last van systeemfouten doorgaans bij de meest kwetsbare partij: de inwoner.

Intern (organisatie): IE maakt bottlenecks in de kennisstroom zichtbaar. Welke protocollen belemmeren de AF'er om zijn rol te vervullen? Welke rapportage-eisen kosten meer tijd dan ze opleveren? Waar creëert de organisatietaal onbedoeld drempels voor neurodiverse medewerkers of inwoners?

Extern (inwoner): IE voorkomt epistemische onrechtvaardigheid. De ervaringskennis van de inwoner wordt niet afgedaan als "subjectief" maar erkend als gelijkwaardige kennisbron. De inwoner is expert van zijn eigen neurotype.

Onderzoeksvragen voor de Sandbox-fase (Institutional Ethnography): - Hoe beïnvloedt directe toegang tot L3-kennis de Self-Efficacy van de professional tijdens crisis-interacties? - In hoeverre verlaagt de Triple Empathy-filter de handelingsverlegenheid bij cliënten met een autistische burn-out? - Welke systemische barrières (tijdsdruk, rapportage-eisen) verhinderen de adoptie van de Logic Trace in de dagelijkse praktijk?

5.4 DES-gedragsankers: Triple Empathy per bekwaamheidsniveau

Een professional die 'Bewust Bekwaam' is (DES > 15,0) wordt getoetst op de volgende observeerbare gedragingen. Dit zijn de concrete gedragsankers die meten of een medewerker de streefscore heeft bereikt:

Cognitieve kennis: De professional herkent communicatiekloven niet als individuele defecten, maar als een mismatch tussen verschillende neurologische of functionele belevingswerelden op alle drie Triple Empathy-niveaus.

Praktisch vakmanschap: De professional past bidirectionele communicatie toe: hij past zijn eigen stijl aan de inwoner aan én vertaalt de belevingswereld van de inwoner naar professionele standaarden zonder de essentie te verliezen.

Self-Efficacy (Laag 2 — organisatie): Via het Handelingsverlegenheid Meldpunt (HVM, Modus B) is de professional in staat om 'persoonlijk falen' in de samenwerking te herformuleren naar een systemische mismatch — bijvoorbeeld in een HR- of ICT-protocol. Dit voorkomt secundaire werkstress die voortkomt uit het onterecht internaliseren van organisatorische tekortkomingen.

Systeem-Awareness (Laag 3 — systeem): De professional signaleert wanneer de organisatietaal machtsasymmetrieën bevat of drempels opwerpt voor neurodiverse collega's en inwoners (Institutional Ethnography).

Epistemische Rechtvaardigheid: De professional waardeert ervaringskennis van de inwoner en zijn eigen 'lived experience' als gelijkwaardig aan academische kennis en zet dit methodisch in als Gold-evidence.

5.5 De professional als IE-rechercheur: concrete werkwijze

De integratie van Institutional Ethnography in de dagelijkse werkwijze is een harde eis voor een DES 15,0-score. Dit vertaalt zich in de volgende concrete stap in het keukentafelgesprek:

Stap 1 — Tekstanalyse samen met de inwoner: De professional leest samen met de inwoner de officiële beschikking, het intakeverslag of het begeleidingsplan.

Stap 2 — Identificeren van gaps: - Waar spreekt de tekst over de inwoner in plaats van met de inwoner? - Waar wordt gedrag gelabeld als 'defect' in plaats van een mismatch met de omgeving? - Welke systemische barrières zijn impliciet aanwezig in de taal?

Stap 3 — Reframing via BORIS: De medewerker gebruikt de Situatieanalyse-agent voor een tekstuele reframe: "Hoe verwoorden we deze ondersteuningsbehoefte zo dat de inwoner zich herkend voelt, de professional kan handelen en de gemeente aan haar zorgplicht voldoet?"

5.6 Borging via LDF-filters

Het LDF-filter zorgt ervoor dat Triple Empathy op het juiste niveau wordt getoetst en ondersteund:

DES-niveau Focus Concreet gedrag
DES 1–2 (Novice) Laag 1: inwoner ↔ professional Gebruikt concrete aanpassingen zoals gesloten vragen om de communicatiekloof te overbruggen
DES 3 (Competent) Laag 2: professional ↔ organisatie Kan een reframe maken van persoonlijk tekort naar een organisatorisch knelpunt
DES 4–5 (Expert) Laag 3: inter-functioneel Neemt actief barrières weg tussen afdelingen en coacht collega's op Triple Empathy

5.7 Rol van de BORIS-agents in de borging

Agent Triple Empathy-functie
VERA / Situatieanalyse Klinisch scherpe casusanalyse door de Triple Empathy-bril — herkent communicatiekloven op alle drie niveaus
CLAIR-bril Helpt de professional patronen in communicatiekloven te herkennen die hij zelf nog niet ziet
LUMEN-bril Biedt coachende ruimte voor medewerkers om hun eigen ervaringsdeskundigheid in te zetten zonder overbelasting
Schrijfassistent Genereert reframes die recht doen aan Triple Empathy: op B1-niveau voor cliënt, professioneel voor intern gebruik, verantwoordingsconform voor gemeente

6. Positieve Gezondheid als integrerende pijler

Positieve Gezondheid (Machteld Huber / IPH / ZonMw) is niet een losstaand domein binnen BORIS, maar het overkoepelend epistemologisch fundament dat de kennisdomeinen verbindt. Het verschuift de focus van diagnose en defect naar veerkracht, zingeving en het vermogen om met uitdagingen om te gaan.

6.1 De zes dimensies van Huber

Dimensie Omschrijving
Lichaamsfuncties Lichamelijke gezondheid, klachten, functioneren
Mentaal welbevinden Cognitie, emoties, kwaliteit van leven
Zingeving Doelen, toekomstperspectief, ervaren zinvolheid
Kwaliteit van leven Geluk, tevredenheid, sociale participatie
Meedoen Sociale en maatschappelijke participatie
Dagelijks functioneren Zelfredzaamheid, praktische vaardigheden

6.2 Synergie met het Neurodiversity Paradigm

Positieve Gezondheid versterkt de fundamentele keuze van BORIS om niet vanuit een defect-model te werken:

  • PG stelt dat gezondheid meer is dan de afwezigheid van een diagnose. Dit versterkt het uitgangspunt dat niet de "afwijking" van de cliënt wordt gecorrigeerd, maar de accommodatie van de omgeving wordt verbeterd.
  • Predictive Processing (Friston, 2010) verklaart sensorische belasting als een mismatch in predictive coding — niet als individueel defect, maar als biologisch onderbouwde informatieverwerking. PG biedt de taal om dit te bespreken met cliënten en professionals zonder pathologiserend te zijn.
  • PG als gespreksgereedschap: De zes dimensies bieden professionals een concreet vocabulaire voor het gesprek met de cliënt dat niet start vanuit de diagnose maar vanuit het functioneren en de beleving.

6.3 Mapping PG-pijlers naar DES-niveaus (MEC-mapping)

Conform de MEC-structuur worden de PG-pijlers gekoppeld aan de leeropgaven per bekwaamheidsniveau:

Fundament — L1 Naaf (Herkennen): - Lichaamsfuncties & Dagelijks functioneren: Basisvaardigheden voor het signaleren van bio-psychosociale stabiliteit en 'precision weighting' mismatches.

Basiskennis — L2 AF (Differentiëren): - Mentaal welbevinden & Kwaliteit van leven: Methodieken voor het differentiëren tussen stresssignalen en neurodiverse coping, met focus op omgevingsaanpassing.

Specifieke kennis — L3 Specialist (Expertiseren): - Zingeving & Meedoen: Expertise in het overbruggen van het Double Empathy Problem en het oogsten van nieuwe kennis voor de MEC. Kan PG inzetten als interventiebasis bij complexe participatievragen.

6.4 Integratie in BORIS-agents

UDS-uitbreiding met Positieve Gezondheid Expertise Scores (PGES): De zes PG-dimensies worden opgeslagen als score op schaal 0–20 per medewerker, analoog aan de AES. Dit voedt het LUMEN-dashboard voor managementinzicht en de Leeragent voor gepersonaliseerd leeraanbod.

VERA-bril (Situatieanalyse): Bij elke handelingsvraag stelt VERA niet alleen vragen naar symptomen, maar ook naar de impact op het dagelijks functioneren en de kwaliteit van leven — conform de PG-dimensies.

Schrijfassistent: Begeleidingsplannen worden getoetst op aanwezigheid van alle zes PG-dimensies. Een plan dat uitsluitend beschrijft wat de cliënt niet kan, wordt geflagged voor revisie.

KWP Positieve Gezondheid: In de opschaling wordt een dedicated KWP Positieve Gezondheid ingericht als overkoepelende hub voor alle andere domeinen. Dit KWP bevat de methodische brug tussen de specialistische domeinen.

6.5 Veiligheid en Safety Gates vanuit PG-perspectief

  • Green Zone: Gevalideerde PG-methodiek — 100% geautomatiseerde output.
  • Yellow Zone: Casuïstiek waarbij PG-dimensies botsen met medische of juridische kaders — verplichte Human-in-the-loop (AF-review).
  • Logic Trace: Elk PG-gebaseerd advies verwijst naar Grade A Gold-bronnen zoals Movisie, PubMed of het NJI.

7. Lossless Dynamic Fidelity (LDF): kennisdistributie per DES-niveau

Het LDF-filter is het mechanisme dat ervoor zorgt dat de juiste diepgang van kennis wordt aangeboden aan de juiste gebruiker. Het voorkomt zowel overbelasting (te complexe kennis voor een L1-medewerker) als onderwaardering (te simpele output voor een L3-specialist).

Werking: Het systeem leest het DES-profiel van de gebruiker uit de metadata en filtert de retrieved chunks op des_min en des_max velden uit de UDS. De taal en framing van de output worden automatisch aangepast.

DES-niveau LDF-output Voorbeeld
DES 1–6 L0–L1: Herkennen Beslisboom: "Zie je dit gedrag? → Mogelijke sensorische overbelasting → Doe dit"
DES 7–12 L1–L2: Signaleren en accommoderen Methodische uitleg met handelingsperspectief: "Dit gedrag is waarschijnlijk een mismatch omdat..."
DES 13–16 L2–L3: Differentiëren Volledige casusanalyse met theoretische onderbouwing en interventie-opties
DES 17–20 L3–L4: Expertiseren Academische onderbouwing, literatuurverwijzingen, bijdrage aan Canon

Borging: Het LDF-filter is een harde technische eis. Een medewerker met DES 8 krijgt nooit ongefiltreerde L3-content — niet omdat hij dat niet zou mogen lezen, maar omdat ongefilterde complexiteit bij een handelingsverlegenheidssituatie de stress vergroot in plaats van vermindert.

8. Universele Data-Standaard (UDS): volledige technische specificatie

De UDS is de "blokkerende eerste stap" in de technische architectuur: zonder dit schema kunnen de RAG-engine en de LDF-filters niet betrouwbaar functioneren. Documenten die niet voldoen aan de UDS worden geblokkeerd bij ingest.

8.1 Het metadata-schema (Python/Pydantic)

chunk_metadata = {
    # --- Identiteit en structuur ---
    "doc_id":           "uuid",
    "chunk_index":      3,
    "chunk_total":      12,

    # --- Kwaliteitslaag (de spil van het systeem) ---
    "quality_level":    "gold",         # gold | silver | bronze | speculative
    "quality_score":    0.87,           # AI of menselijke betrouwbaarheidsscore (0-1)
    "validated_by":     "human|auto",   # Methode van validatie
    "validated_at":     "2026-03-10",   # ISO-datum

    # --- Domein en classificatie (DIT-tags) ---
    "domain":           "autisme",      # autisme | ggz | lvb | jeugd | pg | collectiviseren
    "tags":             ["burn-out", "maskering", "werk"],
    "phenotype_tags":   ["executief", "sensorisch"],

    # --- Doelgroep en bekwaamheid ---
    "des_min":          1,              # Minimale DES-score voor deze info
    "des_max":          5,              # Maximale DES-score
    "privacy_zone":     "green",        # red | yellow | green

    # --- Herkomst en lifecycle ---
    "source_type":      "peer_reviewed", # peer_reviewed | guideline | practice | experience
    "source_url":       "https://...",
    "ttl_date":         "2027-01-01",   # Houdbaarheidsdatum conform AI Grondwet Art. 17

    # --- Positieve Gezondheid (PGES-uitbreiding) ---
    "pg_dimension":     "zingeving",    # lichaam | mentaal | zingeving | kwaliteit | meedoen | dagelijks
    "pges_score":       14.5,           # 0-20, analoog aan AES/DES

    # --- Logic Trace ---
    "logic_trace":      "Bron: Milton (2012) Double Empathy Problem. Chunk 3/12. Validatie: human, 2026-03-10."
}

Pydantic validatiespecificatie (ingest-pipeline):

class UDSValidation(BaseModel):
    domain_id:      str = Field(..., regex=r"^[A-Z]{3,10}_\d{2}$")
    quality_level:  Literal["gold", "silver", "bronze", "speculative"]
    quality_score:  confloat(ge=0, le=1)
    des_min:        conint(ge=1, le=5)
    des_max:        conint(ge=1, le=5)
    privacy_zone:   Literal["red", "yellow", "green"]
    ttl_date:       date
    logic_trace:    str   # Moet bronherkomst en beslisboom-ID bevatten

    @validator('des_max')
    def des_max_gte_min(cls, v, values):
        if 'des_min' in values and v < values['des_min']:
            raise ValueError('des_max moet >= des_min zijn')
        return v

8.2 Kernvelden en toelichting

Veld Functie
quality_level Bayesian tier-label. Bepaalt of content voor geautomatiseerde output (Gold) of menselijke review (Silver/Bronze) in aanmerking komt
des_min / des_max Voedt het LDF-filter: welke DES-niveaus mag dit chunk bedienen?
privacy_zone Bepaalt de Privacy Vault Zone-routing: Red wordt nooit in de RAG-core opgeslagen
ttl_date Houdbaarheidsdatum conform AI Grondwet Art. 17 — verouderde kennis wordt automatisch geflagged voor review
logic_trace Verplicht herleidbaar spoor per Art. 2 AI Grondwet — borgt de motiveringsplicht
pg_dimension PG-integratie — maakt gericht zoeken op PG-pijlers mogelijk via de Onderzoeksagent
phenotype_tags Neurotype-specifieke tagging — maakt filtering op autismeprofiel mogelijk (executief / sensorisch / sociaal)

8.3 Handhaving op twee niveaus

SharePoint-niveau: Geconfigureerd met verplichte kolommen en content types. De ingest-pipeline blokkeert uploads die niet voldoen aan de minimale UDS-metadata. Kolommen KWP_Status en KWP_Quality_Level zijn verplicht vóór publicatie.

SQL Ledger-niveau: Een chunk_ledger in de database (SQLite voor development, PostgreSQL voor productie) houdt een audit-spoor bij van alle chunks en hun metadata voor de motiveringsplicht.

8.4 Metadata-terugschrijf Protocol (SharePoint ↔ Platform)

Zodra een validator een chunk of document goedkeurt in de SQL-database, activeert het Buurts Platform een Graph API-call (of Power Automate-workflow) om de SharePoint-kolommen KWP_Status en KWP_Quality_Level synchroon bij te werken. Dit borgt dat SharePoint de System of Record blijft, terwijl het platform de intelligentie levert. De synchronisatie is bidirectioneel.

8.5 Growth Triggers: schaalbaarheidsarchitectuur

Trigger Drempelwaarde Actie
Document-volume > 10.000 documenten Migratie van SQLite naar PostgreSQL
Vector-volume > 100.000 vectoren Migratie van ChromaDB naar Pinecone (productie-vectorstore)
Gebruikersvolume > 100 actieve gebruikers Activering van load balancing en horizontale schaling FastAPI
Validatie-wachtrij > 50 openstaande taken Throttling: nieuwe review-taken automatisch geblokkeerd tot wachtrij < 30 (AF-burn-out preventie)

9. Logic Trace: motiveringsplicht en transparantie

De Logic Trace is verankerd in Artikel 2 van de AI Grondwet en is een niet-onderhandelbaar vereiste voor alle BORIS-outputs. Het principe: elke AI-beslissing of elk AI-advies laat een transparant en logisch herleidbaar spoor achter in de metadata.

Wat de Logic Trace bevat: - Bronverwijzing naar de gebruikte kennischunk(s) — inclusief quality_level en source_url - Het DES-niveau waarop het advies is geformuleerd - De datum van de laatste validatie van de gebruikte bron - De redenering die leidde van de zoekvraag naar het advies

Waarom het verplicht is: - EU AI Act (Annex III): Hoog-risico AI-systemen in de zorg vereisen aantoonbare traceerbaarheid van besluitvorming - Motiveringsplicht: Professionals in het sociaal werk zijn verplicht hun handelingen te motiveren — de Logic Trace ondersteunt dit direct - Epistemische integriteit: "We weten altijd waarom een advies is gegeven" — geen black-box kennisoutput

Borging in de pilot: De Logic Trace is 100% compliant vereist als Go/No-Go criterium voor opschaling (§2.5). In de Sandbox-fase wordt getest of medewerkers de Logic Trace ook daadwerkelijk raadplegen of als "bijlage" negeren — dit is een van de kernvragen van de Institutional Ethnography-onderzoekslijn.

10. Communities of Practice en de kennisworkflow

10.1 De workflow: van ingest naar Canon

De kennisflow van ruwe bron naar gevalideerde Canon verloopt via vier stappen:

1. Ingest (Oogsten) De Onderzoeksagent scoort proactief naar nieuwe bronnen op basis van signalen uit het gebruik van BORIS. Medewerkers kunnen documenten uploaden via SharePoint. Elke upload wordt automatisch gecheckt op UDS-compliantie — incompleet = geblokkeerd.

2. Curator (Chunken en labelen) Het systeem knipt informatie op in semantische chunks en stelt een kwaliteitslabel voor op basis van brontype en metadata. Het systeem kent nooit zelfstandig een Gold-label toe — dat is menselijk.

3. Validatie (Yellow Zone — menselijke review) De Community Owner of AF beoordeelt de wachtrij voor zijn domein: - Is het label correct? (Gold / Silver / Bronze) - Klopt de des_min/des_max inschatting? - Is de ttl_date realistisch? - Bevat de Logic Trace voldoende herkomstinformatie?

4. Publicatie (Canon) Na akkoord van de validator gaat de kennis de Canon in — klaar voor gebruik door het gehele team. SharePoint wordt automatisch bijgewerkt via het terugschrijf-protocol (§8.4).

10.2 Validatierollen en throttling-mechanisme

Rol Wachtrij-toegang Taken
Validator (AF per KWP) Eigen domein/team Beoordeling Yellow Zone chunks, kwaliteitslabeling
Senior Validator (2–3 per KWP) Volledige wachtrij Wekelijkse consistentie-checks, escalatie bij grensgevallen, eindverantwoordelijkheid Canon

Throttling-mechanisme: Zodra de validatie-wachtrij de limiet van 50 openstaande taken overschrijdt, blokkeert het systeem automatisch nieuwe review-taken. Dit mechanisme voorkomt AF-burn-out en borgt dat menselijke reflectie niet wordt opgeofferd aan snelheid. De wachtrij wordt pas weer geopend als het aantal openstaande taken daalt onder de 30.

10.3 Bottleneck Scan (RQ6): Systemische Ecologie Rapport

De Bottleneck Scan is het RQ6-onderzoek: een gestructureerd interviewprotocol dat de systemische randvoorwaarden voor de kennisstroom blootlegt.

Protocol: - 20 AF'ers (Spaken): focus op mandaat, tijd, incentives en ervaren drempels in de kennisvalidatierol - 40 Naaf-medewerkers: focus op toegang, gebruiksdrempel, vertrouwen in de Canon en handelingsverlegenheid

Twee kernbottlenecks die worden onderzocht:

  1. AF-tijd (Meadows Level 6 — formele toewijzing): Wordt de rol van AF'er formeel gefaciliteerd in uren? De norm is 6–8 uur per week; de huidige praktijk is 2–4 uur. Zonder formeel mandaat is de kennisstroom structureel kwetsbaar.

  2. Incentives: Wordt de medewerker beloond voor het behalen van de status 'Bewust Bekwaam' — bijvoorbeeld via functioneringsgesprekken, teamstatus of loonschaalprogressie? Zonder zichtbare beloning is duurzame gedragsverandering aantoonbaar moeilijker (Normalization Process Theory, May, 2009).

Output: Het Systemische Ecologie Rapport — een document dat de bottlenecks, machtsasymmetrieën en aanbevelingen voor organisatorische randvoorwaarden beschrijft. Dit rapport is input voor het bestuursbesluit in Q4 2026.

11. Open gaps en Gate C Ready-criteria

Onderstaande gaps zijn geïdentificeerd in de Sandbox-fase als vereisten voor de overgang naar de volledige technische herbouw (MCP-rebuild) en de live-gang van de pilot.

Gap Status Actie
UDS metadata-schema definitief ✅ Vastgelegd in dit document Technische implementatie in Sprint A
Metadata-terugschrijf protocol SharePoint ✅ Vastgelegd §8.4 Graph API-implementatie Sprint A
RQ1 Autisme-taxonomie L1–L3 ✅ Vastgelegd §4.4 Basis voor LDF-filter
Validatie-interface en throttling ✅ Vastgelegd §10.2 Implementatie in validatie-statusmachine
Retrospectieve T0-meting protocol ✅ Vastgelegd §2.4 Uitvoering tweede enquêteronde
RQ6 Bottleneck Scan 🔄 In uitvoering Interviewprotocol gereed, uitvoering Q2 2026
RQ4 Interventie-effectgroottes (d≥0.5) 🔄 Literatuurreview gestart PRISMA-protocol, output Q3 2026
Triple Empathy gedragsankers volledig geoperationaliseerd ✅ Vastgelegd §5.4 Integratie DES-meting Q2 2026
Representativiteit pilotdata verhogen 🔄 Tweede enquêteronde gepland Minimaal n=100 voor valide uitspraken
HVM-besluiten (kwaliteitsborging, DES-meting, drempelwaarde Canon) 🔶 Beslissing bestuur vereist Agendapunt Q2 2026 stuurgroep

Gate C Ready wordt bereikt wanneer alle ✅ items technisch zijn geïmplementeerd en de 🔄 items een tussenresultaat hebben opgeleverd. Daarna start de technische bouw van de SmartChunker in Sprint A en de inrichting van de SharePoint Sandbox voor de eerste 10 pilotgebruikers.

12. Theoretische grondslagen

Dit methodisch kader is onderbouwd door de volgende theoretische kaders en bronnen:

Deskundigheidsontwikkeling - Competentiemodel Bewust/Onbewust Bekwaam — klassiek leermodel (Noel Burch / Gordon Training International) - Self-Efficacy theorie — Bandura (1977, 1997) - Normalization Process Theory — May (2009) - Dunning-Kruger Effect — Kruger & Dunning (1999)

Neurodiverse communicatie en empathie - Double Empathy Problem — Milton (2012) - Predictive Processing Theory — Friston (2010) - Neurodiversity Paradigm — Singer (1998)

Kennismanagement en leren - Communities of Practice — Wenger (1998) - Zone of Proximal Development (ZPD) — Vygotsky (1978) - 70-20-10 leermodel — Lombardo & Eichinger (1996) - SECI-model kennismanagement — Nonaka & Takeuchi (1995)

Sociale rechtvaardigheid en epistemologie - Institutional Ethnography — Dorothy Smith (1987) - Epistemische rechtvaardigheid — Miranda Fricker (2007) - Research Compass (Social Justice in AI) — 7 Geboden

Positieve Gezondheid - Positieve Gezondheid als concept — Machteld Huber / Institute for Positive Health (IPH) - ZonMw — onderzoeksraamwerk Positieve Gezondheid in de zorg

Governance en AI-ethiek - EU AI Act (Verordening 2024/1689) — Annex III hoog-risico classificatie - AI Grondwet BORIS — 26 artikelen (intern, Phase 1) - Beroepscode Sociaal Werk — BPSW

Methodisch ontwerp - Double Diamond — British Design Council (2005) - PAIR Guidebook — Google People + AI Research - Bayesian Evidence Matrix — intern (BORIS Phase 1) - Lossless Distillation Filter (LDF) — SWARM Ontology v1.0

Documentgeschiedenis

Versie Datum Auteur Wijziging
1.0 Maart 2026 N. Postma Initieel methodisch kader — gebaseerd op Strategisch Borgingsrapport Sandbox-fase 13-03-2026

— Einde document —